مولدين:
جهت تكثير موفقيت آميز يا تكثير مصنوعي ، تامين منبع مناسب و تعداد كافي مولدين به خصوص براي گونه هاي باارزش ضروري است . از نظر اقتصادي تخم هاي مورد نياز براي توليد انبوه بچه ماهي مهم بوده و ممكن است از هر دو منبع مولدين وحشي و پرورشي تامين شود . معايب استفاده از منابع وحشي عبارتست از صيد نامطمئن مولدين ، هزينه بالاي تجهيزات صيد و حمل و نقل آنها و همچنين محدوديت در شانس به دست آوردن تخم هاي با كيفيت مي باشد .
مديريت مولدين
اطلاعات بسيار كمي در زمينه مديريت مولدين به شكل فعاليت هاي استاندارد وجود دارد كه در حال حاضر بيشتر بر مبناي تجربه و آزمايش بوده و يا از روشهاي سنتي پيروي مي شود .
عواملي كه در رشد گنادها نقش دارند
تغذيه :
اغلب مطالعات انجام شده در خصوص تغذيه (غذا) ماهيان باله دار پرورشي در ارتباط با رشد و ساختار بدني اين ماهيان است . در خصوص نيازهاي غذايي و جيره غذايي مناسب براي مولدين اطلاعات اندكي موجود است. استاندارد عملي براي تغذيه مولدين به طور كامل مستند سازي نشده است . در حال حاضر مولدين با روش هاي سنتي و يا روشهاي تجربي تغذيه مي شوند. غذاي فرموله مورد مصرف نيز عموما به صورت تجاري براي تغذيه ماهيان پرورشي تا سايز بازاري استفاده مي شود .
اطلاعات كنوني جمع آوري شده نشان مي دهد كه استفاده از غذاي با كيفيت پايين باعث ضعف توليد مثل شده و غذاي فاقد مكمل هاي ويتامينه نيز بر روي كيفيت اسپرم تاثير مي گذارد. همچنين تكيه بر غذاي طبيعي صرف نيز منجر به توليد مثل ضعيف يا بي ثبات گردد . طبق شواهد موجود ، ماهي مي تواند اسيدهاي چرب غير اشباع امگا 3 ( به خصوص چربيهاي تخمدان ) را جذب و مورد مصرف قرار دهد . نتايج به دست آمده از ساير مطالعات نشان مي دهد كاهش ميزان غذا بر روي ساختارتخمك و تعداد تخم ها تاثير مي گذارد .
محيط زيست :

• دوره نوري
يكي از مهمترين عوامل در افزايش رسيدگي جنسي و تخمريزي دوره نوري است . طبق مشاهدات كنوني استفاده از دوره نوري در اصلاح توليد مثل مجدد و طبيعي تعداد كمي از گونه هاي پرورشي از جمله كفال ، صافي ماهي ، ماهي قزل آلاي رنگين كمان ، تيلاپيا ، كپور و گربه ماهي نقش داشته است . بزرگترين مزاياي تغيير زمان تخمريزي در گونه هاي پرورشي ، فراهم نمودن بچه ماهي براي ذخيره سازي در استخرهاي پرورشي ، پن ها و قفس ها در تمام فصول سال مي باشد .

• دما
دماي آب عامل مهم ديگري است كه بر روي رسيدگي جنسي و تخمريزي ماهي تاثير مي گذارد . در تعدادي از گونه هاي ماهي رسيدگي جنسي بطور مستقيم بوسيله دما كنترل شده و در ساير گونه ها زمان تخمريزي بوسيله سيكل طول مدت روشنايي روز با ايجاد دماي مطلوب براي بقاء و غذاي كافي مولدين تنظيم مي شود .

• شوري
بعضي از گونه هاي ماهي به عنوان مثال ماهي سالمون براي تخمريزي از دريا به سمت رودخانه ها مهاجرت مي كنند در حاليكه ساير گونه ها نظير مارماهي از رودخانه به سمت دريا جهت كامل نمودن سيكل توليد مثل مهاجرت مي كنند. اين مسئله بيانگر آن است كه شوري به رسيدگي جنسي و تخمريزي ارتباط دارد .
كفال ماهيان ، Mugil cephalus و Mugil capito بطور خودبخودي در آب شيرين توليد مثل نمي كنند زيرا تخمك ها به سومين مرحله جسم زرده مي رسند ولي مراحل رشد تخمك كامل نمي شود .

• ساير عوامل محيطي
غير از دوره نوري ، دما و شوري چندين عامل جزئي ديگر نيز ممكن است بر روي رسيدگي جنسي و تخمريزي مولدين تاثير بگذارد . اطلاعات كمي درباره اين عوامل كه شامل بارندگي ، استرس ، نسبت جنسي ، تراكم ذخيره سازي ، ايزوله شدن به دليل تعرض انساني ، اكسيژن محلول ، رفتار اجتماعي ماهي ، فلزات سنگين ، سموم و پرتوافكني موجود مي باشد . ساير موارد نظير طراحي سيستم هاي نگهداري مولدين نظير استخرها ، مخازن و قفس ها هنوز نامشخص اند .
مخازن ساحلي براي نگهداري مولدين بسيار مناسب بوده بطوري كه با دستكاري عوامل محيطي مي توان تخم ها را استحصال نمود.مزاياي استفاده از مخازن در مقايسه با قفس و استخر عبارت است از :

• سهولت در استفاده از فاكتورهاي زيست محيطي نظير دوره نوري ، دما ، شوري ، اكسيژن و غيره

• سهولت در جمع آوري تخم هاي حاصل از تخمريزي طبيعي بوسيله تورهايي كه در آب به سمت كانال خروجي به صورت عرضي كشيده مي شوند

• احتمال پرهيز از آلودگيهاي زيستي يا آلوده كننده ها
در صورت استفاده از مخازن نكات ذيل بايد رعايت شود :

الف – استفاده از دوره نوري يا دما باعث مصرف زياد انرژي مي شود كه هزينه بالايي را مي طلبد .
ب- انرژي مصرفي براي استفاده از جريان مداوم آب دريا بالا بوده كه نسبتا هزينه آن بالا است .اين مسئله بويژه در مورد مخازن بزرگتر و سيستم هاي نگهدارنده در مكان هاي مرتفع صادق است .
ج – اندازه و شكل مخازن مي بايست براي گونه ها مناسب باشد . بويژه زمانيكه ماهيان بزرگي نظير خامه ماهي پرورش داده مي شود ، مخازن مورد مصرف بايد داراي عمق و پهناي زياد باشند كه همين عامل موجب افزايش هزينه هاي زيربنايي مي شود .
د- بيماريهاي ماهي براحتي در مخازن خشكي شيوع مي يابد . بيماريهاي اپيدمي اغلب موجب آسيب و تلفات بسيار مي شود .
و- در گونه هايي نظير خامه ماهي ، استرس ممكن است مانع و يا تاخير در رسيدگي جنسي شود . از طرفي تميزي بيش از حد مخازن نيز ممكن است مشكلات ديگري ايجاد مي كند .

تخمريزي و لقاح :

انتخاب ماهيان مولد
انتخاب ماهيان آماده تخمريزي از ميان مولدين مي بايست چند ماه قبل از شروع تخمريزي طبيعي انجام گيرد تا به ماهي فرصت كافي براي سازگاري با شرايط زيستي فعلي و كنترل جيره غذايي داده شود .ماهيان مولد معمولا براساس ضوابط زير انتخاب مي شوند :
- ماهي بايد فعال باشد.
- باله ها و پولك هاي ماهي بايد كامل باشد.
- ماهي بايد عاري از بيماري و انگل باشد.
- ماهي بايد عاري از صدمات و جراحت باشد.
- نرها و ماده هاي هم اندازه مناسب است.
پس از آن ماهيان مولد به مخازن پيش مولد انتقال داده مي شوند . نسبت جنسي نر و ماده درون اين مخازن 1:1 است .
مراقبت از ماهيان مولد در مخازن پيش مولدين
بلافاصله پس از ذخيره سازي در مخازن پيش مولد ، غذادهي از 5% به 1% وزن بدن كاهش مي يابد و ماهي فقط يكبار در روز غذادهي مي شوند .اين عمل از چاقي آنها كه باعت كاهش رشد در گنادها مي شود ، جلوگيري مي كند . آب درون مخازن مي بايد داراي شرايط مناسبي باشد كه در صورت تعويض آب تا 60-50 % در روز، اين امر ميسر مي شود .
تخمريزي :
در حال حاضر ، دو فن آوري جديد در توليد انبوه بچه ماهي سي باس در كشورهاي جنوب شرقي آسيا بكار رفته است : لقاح مصنوعي و تخمريزي تلقيحي .
لقاح مصنوعي
مولدين از محلهاي تخمريزي طبيعي ماهي نزديك به دهانه رودخانه يا درياچه هاي آب شور جايي كه عمق آب در حدود 20-10 متر باشد صيد مي شوند . صيد مولدين عموما با گيل نت يا پرساين انجام مي شود . بطور طبيعي ، صيادان در زمان جزر آب در فصل بهار 3-2 روز قبل از ماه نو يا ماه كامل تا 6-5 روز بعد از ماه نو يا ماه كامل بين ساعات 13 و 22 كه داراي بالاترين جزر است ، اقدام به استقرار تورهاي صيد مي نمايند .
ميزان رسيدگي جنسي مولدين جمع آوري شده بايد سريعا" محاسبه شود . اگر ماهيان ماده داراي تخم هاي رسيده و نرها اسپرم آماده اي داشته باشند ، عمل تخم گيري و لقاح در قايق انجام مي شود . تخم هاي لقاح يافته سپس به مركز تكثير براي انجام مراحل بعدي منتقل مي شوند . در مواردي كه فقط نرها صيد شوند اسپرم بوسيله ظروف شيشه اي و خشك جمع آوري شده و سپس درون جعبه هاي حاوي يخ يا در فريزر نگهداري شوند .
اسپرم مي تواند تا مدت يك هفته در سرماي ( 15-5 درجه سانتي گراد ) زنده بماند . اسپرمهاي نگهداري شده زمانيكه ماهي ماده صيد شد مورد مصرف قرار مي گيرند .
روش لقاح خشك در اين موارد انجام مي شود . تخمك ها بطور مستقيم از ماده ها به داخل ظرف خشك و تميز تخليه و سپس اسپرم اضافه مي شود . اسپرم و تخمك ها با يك پر حدود 5 دقيقه هم زده مي شوند سپس آب تصفيه شده به اين مخلوط اضافه و تكان داده شده و پس از آن به مدت 5 دقيقه بي حركت نگاه داشته مي شوند .
تخمريزي تلقيحي
دو روش عموما براي تخمريزي تلقيحي ماهيان باله دار در اسارت انجام مي شود كه شامل تزريق هورموني و استفاده از شرايط زيستي است . هر دو روش موجب تحريك ماهي براي تخم ريزي طبيعي در مخازن مي شود . اين عمل موجب مي شود دوره تخمريزي تا زمانيكه گنادها قابل استفاده باشند ، ماهانه انجام شود.
1- تخمريزي تلقيحي با تزريق هورمون :
به منظور تلقيح تخمريزي ، هورمون هاي بكار رفته شامل موارد زير است :
هورمون SPH تهيه شده توسط انجمن تحقيقاتي كلمبيا در انگلستان و ونكور كانادا ، كه هر گرم پودر آن شامل 6/17 ميليگرم گنادوتروپين است . هورمون HCG كه قبل از تزريق هورمون بايد در 3 ميلي ليتر محلول رقيق شده آن را حل كرد و سپس اين محلول را با محلول هموژنيزه غده هيپوفيز ماهي سالمون تركيب و در تخمريزي تلقيحي بكار برد.
مولديني كه داراي تخمك هايي با قطر متوسط مساوي يا بزرگتر از 65/0 ميلي متر بوده و با تزريق عضله اي هورمون ، چند سانتي متر پايين تر از باله پشتي آماده تخمريزي مي شوند . در اولين تزريق به ماهي تركيبي از 10 ميلي گرم SPH به ازاي هركيلوگرم وزن بدن باضافه 10000-1000 واحد HCG به ازاي هر كيلوگرم وزن بدن واردمي شود. در تزريق دوم به ماهي تركيبي از 10 ميلي گرم SPH به ازاي هركيلوگرم وزن بدن باضافه 20000 -2000 واحد HCG به ازاي هر كيلوگرم وزن بدن تزريق مي گردد . قبل از تزريق ماهي را در درون آب شور كه داراي ماده ppm 2- فنوكسي اتانول با دز ppm 100 است ، بيهوش كرده و سپس كار تزريق را انجام مي دهند .
فاصله زماني بين تزريقات 24 ساعت براي اغلب ماهيان دريايي است . انتخاب فاصله زماني فوق به جهت اطمينان ازلقاح نهايي تخم ها قبل از مرگ ماهي يا قبل از پوشيده شدن چشم مولدين با ماده سفيد كدر مي باشد .
معمولا فقط دو تزريق براي تلقيح تخمريزي هر دو منبع ماهي بالغ پرورشي و وحشي تا مدتي زماني كه مقدار و تناوب زماني ذكر شده فوق رعايت شود مورد نياز است. گاهي ماهي كه در اثر تزريق نامناسب صدمه ديده باشد ممكن است به تزريق سوم نياز داشته باشد . در چنين مواردي دز تعيين شده در تزريق سوم همان دز مصرفي در دومين تزريق است . معمولا ميزان لقاح و تفريخ در سومين تزريق بسيار پايين است .
2- تخمريزي تلقيحي در شرايط دستكاري عوامل محيطي و زيستي :
در اين روش شرايط زيستي طبيعي براي تخمريزي طبيعي از جمله دما ، باران مصنوعي و نوسان جزرو مدي شبيه سازي مي شود .
در هنگام شروع ماه نو يا ماه كامل ، دماي آب مخازن مولدين را با كاهش سطح آب تا عمق 30 سانتي متري به هنگام ظهر رسانده و براي مدت 2 الي 3 ساعت در معرض آفتاب قرار داده مي شود . در اين مرحله دماي آب در مخزن تخمريزي تا 32-31 درجه سانتي گراد بالا مي رود سپس آب تصفيه شده به سرعت به مخزن اضافه شده و باعث ايجاد نوسانات جزر ومدي مي شود در واقع با اين عمل دماي آب به شدت تا 28-27 درجه كاهش مي يابد .
ماهي به هنگام شب پس از انجام اين اعمال تخمريزي مي كند ( بين ساعات 20-18 ) يا اگر تخمريزي اتفاق نيفتد ، تلقيح مجدد براي 2 الي 3 روز تكرار مي شود تا تخمريزي حاصل شود .
ماهي بسته به اينكه توسط هورمون يا ايجاد شرايط زيستي طبيعي آماده تخمريزي گردد 5-3 روز بعد از اولين تخمريزي با ايجاد عوامل زيستي نظير ماه نو يا كامل ، تغيير در شوري و دما و غيره به تخمريزي مجدد خود ادامه خواهد داد .

الهام كريمي
كارشناس پرورش ماهيان دريايي